Econoom Dany Jacobs was ten tijde van het interview als hoogleraar verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen, en was daarnaast twee dagen werkzaam als lector op het Fashion Instituut in Amsterdam. Momenteel is Jacobs hoogleraar Industriële Ontwikkeling en Innovatiebeleid aan de UVA en is hij als lector Kunst, Cultuur en Economie verbonden aan de hogescholen ArtEZ en HAN in Arnhem. Jacobs, van huis uit socioloog, raakte door een baan bij TNO geïnteresseerd in de niet-technische kant van innovatie. Deze interesse leidde tot het schrijven van het boek Het kennisoffensief: slim concurreren in de kenniseconomie. Dit boek werd in 1997 verkozen tot managementboek van het jaar, “en dat terwijl het boek niet eens geschreven was voor managers, maar voor de lezende huisvrouw.” Veel mensen houden zich bezig met de technische kant van innovatie, maar Jacobs vindt de culturele kant van innovatie een stuk interessanter.
Generatiekloof
Dany Jacobs beschouwt zichzelf als “een ouderwetse boekenlezer”. “Ik heb geen weblog en ik denk dat het lezen van boeken en artikelen nog altijd de beste manier is om kennis te verwerven.” Jacobs maakt zich zorgen over de kritische vaardigheden van de jongeren om hem heen. “Ik merk dat veel studenten moeite hebben om zich op een kritische manier tot de informatie op internet te verhouden. Ze hebben de neiging om alle informatie van het web voor waar aan te nemen. Daar komt bij dat studenten hun werkstukken vaak met hele lappen tekst vullen die rechtstreeks van het internet afkomen. Ik beschouw de copy-paste cultuur echt als een groot probleem.”Bij de oudere generaties is de kritische distantie wel aanwezig, maar is het gebrek aan technische vaardigheden een probleem. Voor de oudere generaties zal het niet meevallen om de benodigde vaardigheden voor het gebruik van nieuwe media nog onder de knie te krijgen, denkt Jacobs. “Ik kan me nog goed herinneren hoe Wim Kok in een televisieprogramma uitgelegd kreeg hoe een computer werkte, en vervolgens de muis als een soort afstandbediening gebruikte. Zelf heb ik ook moeite met de techniek, het kost me al veel inspanning om Word goed te gebruiken, laat staan dat ik een weblog zou kunnen maken.”
Omdat bij ouderen de technische kennis, en bij jongeren de kritische vaardigheid ontbreekt, ontstaat er volgens Jacobs een enorme generatiekloof. “De connectie tussen de oudere en de jongere generatie komt niet tot stand. Ik denk dat deze generatiekloof een van de oorzaken is dat initiatieven op het gebied van de nieuwe media niet van de grond komen bij de traditionele publieke instellingen.”
Gemakzucht
Jacobs vindt het belangrijk dat jongeren beseffen dat de nieuwe media niet alleen maar een gemaksinstrument zijn. “Te vaak wordt het internet nog gezien als een hulpmiddel dat het leven een stuk makkelijker gemaakt. Dat is het ook wel, maar er moet tegelijkertijd hard gewerkt worden om het kritisch vermogen onder de knie te krijgen. Jongeren zouden moeten beseffen dat het internet een instrument is om je hersenen productief te maken, en dat is iets anders dan copy-pasten.”Jacobs oratie in Groningen droeg de titel Spel en discipline. “Het gaat om de juiste combinatie van deze twee. Tegenwoordig zie je dat in de opvoeding steeds vaker vergeten wordt ook discipline bij te brengen, de nadruk is te veel op het spel komen te liggen. Je moet beseffen dat als je iets wilt bereiken, je daar heel hard voor zal moeten werken. Op het Fashion Instituut heerst een enorm cultuurverschil tussen de studenten die opgeleid worden tot ontwerper en de studenten die opgeleid worden tot manager. De eerste groep maakt gemakkelijk zestig uur in de week in het besef dat er hard gewerkt moet worden om een goede ontwerper te worden, terwijl de tweede groep denkt dat je een goede manager kunt worden zonder hard te hoeven werken.”
Zelforganisatie en democratie
Mediawijsheid zou volgens Jacobs niet door de overheid opgedrongen moeten worden. De meest interessante initiatieven op het gebied van nieuwe media komen vooral van onderop, meent hij. “Ik geloof heel erg in de zelforganisatie van nieuwe media. Mooie voorbeelden hiervan zijn de online encyclopedie Wikipedia en het door gebruikers zelf ontwikkelde besturingsprogramma Linux. Ook ben ik onder de indruk van de grote aantallen mensen die weblogs schrijven en van elkaar lezen.” Maar zou de overheid niet op de een of andere manier de kwaliteit van nieuwe media moeten bewaken? Jacobs denkt dat dit niet nodig is. “Uiteindelijk ontstaan er altijd vormen van zelfregulering en zelfcorrectie. Bij Wikipedia en Linux is de zelfcorrectie bijvoorbeeld erg groot. De overheid moet alleen ingrijpen op die gebieden waar de zelfregulering niet goed functioneert. Maar er moet niet gedacht worden dat de overheid dé oplossing is voor marktfalen, er is namelijk vaak genoeg ook sprake van overheidsfalen. Het is de kunst voor de overheid om het rallyrijden goed te beheersen, weten wanneer je af moet remmen en wanneer je gas moet geven. Op het terrein van de innovatie gaat de overheid af en toe te hard, alles moet altijd nieuwer in Nederland. De meest interessante projecten op het vlak van innovatie komen echter van buiten de overheidsector.”Tot slot de vraag hoe de techniek als hulpmiddel kan dienen om de democratische samenleving beter te laten functioneren. “De neiging bestaat om te denken dat moderne techniek de oplossing is voor alle problemen in de samenleving, maar zo is het niet. Techniek kan weliswaar behulpzaam zijn om bijvoorbeeld de veiligheid in een buurt te verbeteren, maar voor diezelfde veiligheid is de wijkagent misschien van veel groter belang. Als je alleen vertrouwt op de technologie, raak je het contact met de burger kwijt.” Techniek is dus niet zaligmakend, zegt Jacobs. “De mens zal altijd iets moeten toevoegen aan de techniek om de techniek van nut te kunnen laten zijn. Zo werkt het ook op het Fashion Instituut: een mooi ontwerp met een eigen signatuur wordt niet door een computer gemaakt, maar door een persoon. De mensen blijven altijd de bepalende factor, dit geldt eveneens voor de kenniseconomie. De enige manier om met landen als China en India de concurrentie aan te gaan is via creativiteit en inventiviteit. Creativiteit en inventiviteit komen voort uit mensen, en niet uit machines.”
